रेडपाण्डाले तान्यो पर्यटक

युवराज गौतम
इलाम असार- जंगलमा पाइने एक किसिमको जन्तुप्रति मानिस यति धेरै आकर्षित हुन्छन भन्ने सायद  अमेरिकी नागरीक ब्राइनले दुई वर्षअघि वन्यजन्तुको अनुसन्धानकर्ताका रुपमा इलामको उत्तरी गाउँमा विताउँदा अनुमान लगाएका थिएनन । तर डेढ वर्षम्म उनले लेकाली जंगलमा रातदिन काटदाको पिडा अव उनका लागि खुशीको क्षण भएको छ  ।

गहिरो खोज अनुसन्धान गरेर  अन्त्यमा त्यस क्षेत्रमा विश्वमा दुर्लभ मानिएको रेड पाण्डा (हाब्रे) पत्ता लगाएर छाडको फाइदा स्थानियवासीले लिएको प्रति उनको यतिवेला खुशीको आँशु वगेका छन  । गाउँलेलाई यसको संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने अर्थ्याएर  त्यस दुर्लभ जन्तुको अवस्था र महत्वका वारेमा सुझाएर सफल काम गरेको अनुभूति उनलाई भइरहेको छ । यतिवेला ब्राइनले लगाएको गुन त्यस क्षेत्रका वासिन्दालाई उपहार सावित भएको छ । रेड पाण्डाको संरक्षण गर्न थालेपछि इलामको उत्तरी लेकाली क्षेत्रमा पर्यटकहरु आउने क्रम सुरु भएको छ । विशेष गरेर तेश्रो मुलुकका पर्यटकहरु रेडपाण्डा अवलोकन गर्न आउन थालेका छन् ।


    दार्जिलिङ्गको सिहंलिला नेशनल पार्कसँग सिमाना जोडिएका जमुना, माबु, माइमझुवा, जोगमाइ गाविसका उच्च क्षेत्रमा रेडपाण्डा पाइने भएपछि त्यसको अनुसन्धान तथा अवलोकन गर्न पर्यटकहरु आउने क्रम बढदो छ । शिकारीहरुले पेशा वदलेका छन भने गाउँलेहरुले रेडपाण्डाको संरक्षण गर्न सके मनग्गे फाइदा हुने कुरा बुझेका छन् । जमुना-८ मा पर्ने चोयाटार सामुदायिक वन, छिन्तापु क्षेत्र, मावेटागें जंगलमा रेडपाण्डाको वास स्थान रहेकाले त्यस बन क्षेत्रलाई संरक्षित गरेर पर्यटकहरुलाई शुल्क निर्धारण गरिएको छ । सामुदायिक वनकी अध्यक्ष कोपिला गुरुङ भन्छिन-'समूहमा आउने सिमित आन्तरिक पर्यटकलाई पाँचसय र विदेशीलाई एकहजार निर्धारण गरिएको छ ।' यसरी रेडपाण्डाको संरक्षण गरेर पर्यटक भित्राउने नेपालमा आफूहरु पहिलो भएको पनि उनको दावी छ । हङकङ स्थित सिटि युनिभर्सिटी कलेजका विद्यार्थी ज्याक इलाम आउनुपूर्व रेडपाण्डाको संरक्षण किन गर्ने भनेर आफैंलाई प्रश्न गर्थे । इलाम आएपछि अहिले उनलाई रेडपाण्डाको संरक्षण किन नगर्ने भन्ने प्रश्नले सताएको छ । वातावरण विज्ञानमा स्नाकोत्तर गरिरहेका ज्याकले भने- शुरुमा इलाम आउँदा यसको संरक्षण किन गर्ने भनेर सतायो तर यहाँको वन घुमिसकेपछि किन नगर्ने भन्ने प्रश्नले सताएको छ ।' यसलाई अव हङ्गकङ्गमा पनि व्यापकता वनाउनु छ, उनले भने । 

    विश्वको चिन, भुटान, भारत, उत्तरी वर्मा र नेपालमा संखुवासभाको लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज, सोलुखुम्बुको मकालु वरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा कञ्जनजंगा संरक्षण क्षेत्रमा रातो पाण्डा पाइने गरेको यसको अनुसन्धानमा कार्यरत संस्था रेडपाण्डा नेर्टवर्कको अध्ययनले देखाएको छ । नेपालमा प्रथम पटक यसको संरक्षण गरेर पर्यटक भित्राउन थालेको इलाममा पहिलो मानिएको छ । नेपालमा करिब ५० को संख्यामा यो जनावर रहे पनि इलामका विभिन्न जंगलमा ८ वटा मात्र रहेको तथ्याङ्कले देखाएको छ । इलामको उत्तरी लेकाली क्षेत्रमा सिमितको संख्यामा रहेको रेडपाण्डा हेर्न यतिवेलाको मौसम रमाइलो मानिन्छ । अन्य समयमा यस जनावरको भाले-पोथी अलग अलग बसे पनि पुस मागको समयमा यीनिहरु सँगै रहेर संभोग गर्ने भएकाले यस समयमा पर्यटकहरु धेरै आउन थालेको स्थानिय पत्रकार कुमार गुरुङ बताउछन् । 'यस जनावरको सुन्दरता र संभोगमा सामेल भएको हेरेर पर्यटकहरु मनोरञ्जन लिइरहेका छन ।' उनले जानकारी दिए ।


    विश्वकै दुर्लभ जन्तुको सूचिमा पर्ने रेडपाण्डाको चोरी निकासी, अवैध व्यापार तथा कम प्रजनन दर र उपयुक्त वासस्थान मासिदै गइरहेको वेलामा यसको संरक्षण गरेर पर्यटक भित्राउन सक्नु उदारणीय काम भएको भारतको तमिलडाडुबाट रेडपाण्डा हेर्न इलाम आइपुगेका क्रिस विलियमको धारणा थियो । विलियमले भने-'यो काम विश्वकै लागि नौलो छ ।' रेडपाण्डा हेर्न  आइपुग्ने पर्यटकहरुलाई स्थानिय युवाले 'गाइड'को काम गरिदिने गर्छन । पर्यटकलाई जंगलसम्म पुर्‍याउने र रेडपाण्डा देखाउने काम युवाहरुले गरिरहेका छन् । इलाम सदरमुकामबाट अढाइ घण्टाको कञ्ची सडक पार गरेर पुग्न सकिने संरक्षण क्षेत्रका गाउँमा पर्यटकहरुलागि 'होम स्टे' को अवधारणा विकास गरिएको छ । रेड पाण्डा रहेको वन क्षेत्रलाई घेरावार गरेर झनै सुरक्षित बनाउने क्रम पनि सुरु भएको छ ।

के हो रेडपाण्डा ?

    यो विश्ववाट दुर्लभ भइसकेको स्तनधारी वन्यजन्तु हो । यसको वैज्ञानिक नाम (Ailurus fulgens, or "shining cat") हो । यसलाई स्थानिय भाषामा हाब्रे भनिन्छ र यो ध्वाँसे-रातो रंगको हुन्छ । झट्ट हेर्दा विरालोजस्तो देखिने यो विरालो भन्दा चाहीं अलिक ठूलो हुन्छ । यसको वजन ४ देखि ६ किलोसम्म मात्र हुन्छ भने यसको आयु १० देखि १५ वर्षसम्मको मात्र हुन्छ । यसले गुँरास तथा वासको कलिलो टुसा खाने गर्दछ । यसको एउटा विशेषता के हो भने यसले गर्मी सहन सक्दैन त्यसैले १८ सय मिटर भन्दा माथिल्लो क्षेत्रमा मात्र वस्न सक्दछ । यीनिहरुको जीवनको धेरैजसो समय रुखमै वित्दछ । नेपालमा यसको तथ्याङ्क कति छ भन्ने कतै पाइदैन तर नेपालमा पनि उल्लेख्य संख्यामा यसको वास रहेको अनुमान लगाइएको छ । यसरी दुर्लभ मानिएको रेडपाण्डालाई तत्कालै संरक्षण गर्नु जरुरी छ ।